Pesten, het spel van macht en onmacht

28 februari 2016

Ik heb me nooit kunnen vinden in het 'tegen pesten zijn' gebeuren. Voor mij voelt het als verdelen in kampen: de mensen die tegen zijn en de mensen die het doen. Of die vinden dat de slachtoffers niet moeten zeuren. En we weten inmiddels door vallen en opstaan wel dat verdelen in kampen juist meer ongelijkheid tot gevolg heeft, meer veroordelen, vooroordelen, meer boosheid en soms zelfs haat. We weten ook dat als we alles weg zouden doen waar mensen tegen zijn er helemaal niets over blijft. Ik wil wel opmerken, dat ‘tegen pesten zijn’ op zich een goed begin is. Er spreekt passie uit, en de wens te veranderen. Vervolgens is het heel belangrijk jezelf de vraag te stellen: waar ben ik dan vóór? Want ergens voor zijn, dat roept op tot actie en brengt beweging waar tegen zijn remt en stagneert.

Pesten heeft te maken met macht en onmacht, en ‘tegen macht en onmacht zijn’ is als tegen het leven zijn: ze horen er bij. En alle emoties die daarbij komen kijken, zoals angst, woede, verdriet en eenzaamheid, ook. Als je tegen pesten bent, ben je dus vóór het leren omgaan met macht en onmacht en vóór het leren omgaan met de soms heftige emoties die dat met zich mee brengt. Vóór in je kracht staan en gelukkig zijn, no matter what. Dat gun ik iedereen, zonder enige uitzondering. In één klap ben je dan niet meer afhankelijk van welke pester dan ook (en ze komen in vele soorten en maten), maar heb je het zelf in de hand.

Mooie mogelijkheden

Als pesten kan worden gezien als een spel wat mensen spelen om te leren omgaan met macht en onmacht ontstaan er veel mooie mogelijkheden en talloze manieren. Leren wat het is in je kracht te staan en je kracht weg te geven. Ik zeg expres ‘mensen’, want kinderen doen het, bejaarden doen het, en alles ertussen in. Niet voor niets heeft de tegen-pesten-zijn-storm een heleboel verhalen losgemaakt, over bijvoorbeeld pesten op de werkvloer of in het bejaardentehuis.

Het spel van macht en onmacht

Hoe ontstaat dat nou, dat spel van macht en onmacht? Als je klein bent, heb je niet veel keus: je moet doen wat de grote mensen om je heen zeggen. Heel jonge kinderen hebben daar meestal niet zo veel last van, die nemen het leven zoals het is, alles is nieuw. Richting twee jaar verandert er iets: je krijgt een eigen wil en tegelijk ben je nog niet in staat (gezonde) grenzen voor jezelf te stellen. En als je dán doorkrijgt dat je volledig afhankelijk bent van mensen die dat voor jou doen, tja, dan zijn de poppen aan het dansen. Er ontstaat een grote woede. Tegelijkertijd realiseert een kind zich wel degelijk dat het machteloos is, bijvoorbeeld niet in staat zelfstandig te wonen en voor zichzelf te zorgen. Een kind heeft de volwassenen om zich heen hard nodig en niet in de laatste plaats voor liefde en troost. Wanneer machteloosheid en woede samen komen ontstaat daar razernij. En dat is zichtbaar, in ‘The terrible two’s’.

Angst voor heftige emoties

Als kind kom je dan terecht in een spagaat. Wij, de volwassenen, de maatschappij, alles wat ‘groter’ is en ‘het beter weet’, geven op vele manieren de boodschap dat heftige emotie, met name boosheid, verkeerd is:

Nonverbaal

Door boos te kijken, te zuchten, met ogen te rollen, andere volwassenen betekenisvol aan te kijken. Door stug te doen, je liefde inhouden, je afwijzend gedragen. Kinderen hebben het door en pikken het op.

Verbaal

Door waardeoordelen te geven zoals ‘Doe normaal!’ en ‘Gedraag je fatsoenlijk!’ of ‘Nee, je hoeft niet boos te zijn, dat is nergens voor nodig.’ En denk eens aan het opdragen de uiting van emotie te staken, bijvoorbeeld ‘Stop met huilen nu!’

Emotioneel

Via emotionele druk: vader, moeder of bijvoorbeeld juf wordt verdrietig als je zo doet, of ze vinden het niet leuk. Voor een kind een enorme verantwoordelijkheid: je wilt niet dat anderen gekwetst of verdrietig zijn door jou. Zo wordt schuldgevoel toegevoegd. Angst kan ook, als de opvoeder zelf heel boos wordt, dat voelt al gauw bedreigend. En als je vervolgens wordt verweten dat het door jou komt, die woede, zit schuldgevoel weer in de mix.

Fysiek

En soms wordt er ook wel fysiek ingegrepen: dan wordt je opgepakt en bijvoorbeeld in de gang gekwakt. ‘Zo! En nu eerst maar eens normaal doen!’ Over machteloos zijn gesproken: iemand anders is ineens de baas over jouw lijf. Of door dierbare zaken af te pakken, je kent het wel, geen toetje, niet opblijven, geen feestje.

Wegstoppen

Deze mix van schuldgevoel, woede, angst en machteloosheid voelt niet fijn. Je hebt inmiddels geleerd dat op een voor jou natuurlijke (lees: kinderlijke) manier uiten wordt afgekeurd. En afkeuring wil je niet, je bent immers afhankelijk van anderen voor alle belangrijke zaken. Dus heb je geen idee wat je ermee aan moet en je stopt het dan maar ergens weg in je lijf zodat je het niet steeds hoeft te voelen. Te pijnlijk.

Natuurlijk gaat het gewoon, af en aan, door terwijl je ouder wordt. Als puber geef je het weg aan leeftijdsgenoten. Als jong volwassene aan je baas, of ‘de wereld’. En als je dan eindelijk volwassen bent en in staat je eigen keuzes te maken, geef je het vaak nog weg aan die delen in jou, die ooit zo onmachtig waren.

Onderdrukte emoties zetten zich soms stevig vast.

Gaandeweg het leven doe je ervaringen op en leer je strategieën aan om er mee te dealen en dan kun je die oude stukken, tegelijk met de nieuwe ervaring, alsnog loslaten en helen. Soms gaat dat vanzelf en soepel, voel je je zomaar ineens bevrijd. Maar soms lukt het ook niet. We kennen allemaal wel mensen die bijvoorbeeld hun boosheid alleen kunnen uiten via verbaal, fysiek of geestelijk geweld, of die het de rest van hun leven niet meer durven. We kennen allemaal daders en slachtoffers. Eigenlijk is iedereen elk van de twee wel eens.

Zinvol omgaan met pesten

Daarmee ben ik weer terug waar het begon: het is zinvol om heel bewust kinderen te leren omgaan met macht en onmacht. Het is zinvol kinderen te leren omgaan met heftige emoties. Het is zinvol voor een kind om te leren hoe je emoties kunt uiten op een voor anderen niet schadelijke manier, zonder afgekeurd te worden als je het nog niet onder de knie hebt. En het is zinvol kinderen te leren hoe je in je kracht kunt staan met compassie en respect naar anderen, ook wanneer zij bij jou anders proberen. Niet soft, niet minderwaardig en flauw, nee, zinvol.

Een situatie veranderen begint met het accepteren van wat het beginpunt is: pesten bestaat, in duizenden vormen en ordes van grootte. En we dragen er allemaal nog steeds aan bij, laten we eerlijk zijn. Door een ander te overrulen, door te manipuleren, te overheersen, te polariseren. Door emoties te negeren, ze te onderdrukken en door bij te dragen aan machteloosheid. We zijn allemaal mens en we proberen allemaal gelukkig te zijn. Daarin maken we soms keuzes die in plaats van bij te dragen, juist afbreuk doen, zo simpel is het.

Wil je echt iets veranderen? Begin gewoon vandaag. Neem je eens voor de gehele dag niemand, inclusief jezelf, kleiner te maken dan hij of zij is.

Neem je voor het spel van macht en onmacht onder de knie te krijgen en te leren uiteindelijk niemand meer te manipuleren, niemand te veroordelen, niemand te beoordelen, inclusief jezelf. Oefen. En leer het dan ook onze kinderen.